Yaşlanma Durdurulabilir; Bilimsel Olarak Kanıtlandı

 SC_3_largeLancet Oncology dergisinde yayınlanan bir çalışma da, bilim insanları, yaşlanma sırasında yaşanan bir moleküler değişimi inceleyerek insanlarda benzer bir bulguya ulaştı. Makaleye göre yaşla beraber normalde kısalan telomer isimli kromozom uçları,Stressiz bir ortam, diyet, egzersiz sayesinde tekrar uzayabileceğini gösterdi.

Yaşla beraber hücre genomlarında biriken hasar, yaşlanmanın başlıca sebepleri arasında. Ancak son onyıllarda yapılan araştırmalar, diyet ve alıştırma gibi uygulamaların hücrelerdeki hasar birikimi yavaşlatabileceğine işaret ediyordu. Orta yaşlı fare ve sıçanlarda bu uygulamaların dokuların canlanmasını, hatta ömrün uzamasını sağladığı gösterilmişti.

Kromozomlar, proteine sarılmış uzun DNA molekülleridir. İnsanda her bir vücut hücresinde 46 adet bulunur. Kromozomların en uç bölgelerine telomer denir. Hücre bölünmesi sırasında DNA‘yı kopyalayan enzimler, bu uç bölgeleri kopyalayamaz. Dolayısıyla vücut hücrelerinin her bölünmesinde telomer bölgeleri bir miktar kısalır. Telomerler tamamen tükendiğinde, hücre bölünmeyi durdurur, çalışmaz hale gelir, bazen de intihar eder.

‘Ölümsüz’ olan eşey hücrelerinde ve kök hücrelerde ise “telomeraz” isimli özel bir enzim, bu bölgelerin kopyalanmasını sağlar*. Dolayısıyla bu hücreler sonsuza kadar bölünebilir.

Akyuvarlardaki telomerlerin uzunluğunun, çocukluktan itibaren yaşla beraber azalma eğiliminde olduğu daha önce bulunmuştu. Dokuların yaşla beraber zayıflaması ve iş göremez hale gelmesinin bir sebebinin de telomer kısalması olduğunu düşünülüyordu.

İlginç biçimde, kronik strese maruz kalan çocuk ve erişkinlerde bu azalmanın daha hızlı gerçekleştiği son yıllarda gösterilmişti. Bunun sebebi tam olarak bilinmese de, stresin hücrelerin kendilerini yenileme kapasitesini azalttığı tahmin ediliyor. Kan kök hücrelerinin stres altında telomerazı daha az üretiyor olmaları da bir olasılık.

Geçen hafta yayınlanan çalışma ise, telomer biyolojisinin ‘anası’ Elizabeth Blackburn’ün** de dahil olduğu ekip, iyi beslenmenin ve stresi azaltıcı etkilerin telomer uzunluğuna etkisini inceledi.

Çalışma kapsamında iyi halli prostat kanseri hastası 35 erkek beş yıl boyunca izlenmiş. Bunlardan 25’i kontrol, 10’u test grubu olmuş. Test grubundaki denekler şu programı izlemişler:
– Vejeteryan tipi, bol sebze ve meyve içeren, bitki temelli proteini bol, yağ ve şekeri düşük bir diyet
– Günde yarım saat aerobik alıştırma
– Yoga tipi gerinme hareketleri ve meditasyon
– Haftalık sosyal grup söyleşileri.

Beş yıl sonunda kontrol grubunda telomer uzunluğu %10 azalırken, test grubunda %3 artmış. Bu da, stressiz ortamda ve/veya iyi beslenme koşullarında hücrelerin canlılıklarını koruyabildiklerini, hatta daha önce birikmiş hasarı giderebildiklerine işaret ediyor.

Stresin yaşlanmayı hızlandırıcı etkisine, keza kalori kısıtlamasının ve fiziksel alıştırmanın yaşlanmayı yavaşlatıcı etkisine dair fare ve sinek gibi model organizmalarla son yıllarda yapılan çok sayıda çalışma var. Ayrıca aynı bireyin akyuvarlarındaki telomer uzunluğunun, bazen bir yıl öncesine göre daha uzun çıkabildiği daha önce yayınlanmıştı. Bunun sebebi rasgele süreçler (aynı bireyin akyuvarları arası değişkenlik ve küçük örneklem) olabilirdi. Son çalışma ise, çevresel etkileri rolü olduğunu ima ediyor.

Buna rağmen yazarlar makalede, çalışma az sayıda bireyle yapıldığı için sonuçlara ihtiyatla yaklaşılması gerektiğine işaret ediyorlar. On bireyde, 25 başka bireye kıyasla görülen bir değişimin rasgele olması imkansız değil. Dolayısıyla daha geniş ve daha iyi düzenlenmiş örneklemlerle tekrarlanması gerekiyor.

Ayrıca olası telomer uzamasının mekanizması da tespit edilmeyi bekliyor. Zira ekip, test grubunda telomeraz aktivitesinin kontrol grubundan daha yüksek olduğu yönünde bir bulgu edinemedi.

Yaşlanma sürecine basit çevresel önlemlerle müdahale edilebileceğine işaret eden çalışmalar artıyor. Bu açıdan, sermaye düzeni başta olmak üzere, öğrenim ve çalışma yaşamında stres seviyesini yükselten sistem ve kültürlerin halk sağlığına verdikleri uzun vadeli zarar da değerlendirilmeyi bekliyor.

Notlar:
* Telomeraz enzimi kanserleşen hücrelerde de üretilir. Nitekim kanser hücrelerinin sınırsız bölünmelerinin sırlarından biri telomeraz üretimidir.
** Telomerlerin hücre bölünmesi sırasında kısalacağını ve bunu gidermek için özel bir enzim gerektiğini 1973 yılında Sovyet biyolog Alexey Olovnikov teorik olarak tahmin etmiş, bu tahmin sonraki onyıllarda doğrulanmıştı. Ancak 2009 yılında verilen telomer ve telomerazın keşfi konusunda verilen Nobel ödülüne dahil edilmedi. Ödül, telomer işlevini deneysel olarak gösteren Blackburn’ün başını çektiği ekibe  verildi. Ancak dar bir örneklemle yapılan deneyin sonuçlarının kesinleşmesi için tekrarlanması gerektiğine de dikkat çekiliyor.

Kaynak:http://www.thelancet.com/journals/lanonc/article/PIIS1470-2045(13)70366-8/abstract

4 Comments